Robert Nozick schreef in zijn boek Anarchy, State and Utopia over The Experience Machine, oftewel de Ervaringsmachine. Het is een niet-echt bestaand ding, maar je kunt wel net doen alsof het er is en uitspraken doen over dit hypothetische apparaat. Vandaar dat het een gedachtenexperiment is.

Stel je een apparaat voor waar je in kunt gaan zitten en waarmee je, geheel pijnloos, je favoriete aangename ervaringen kunt ervaren. Zelf gekozen en precies op een niveau van aangenaamheid dat jij wenselijk vindt. Je kunt er zo lang als je wil in zitten en alles is mogelijk. Zou je dat dan doen?
Aangesloten zijn op de Ervaringsmachine geeft je een beter gevoel dan er niet op aangesloten zijn. Als je als individu uit bent op het nastreven van plezier (je bent een hedonist), dan is er geen reden om niet aangesloten te zijn op de machine. En toch zijn er weinig mensen die zeggen dat ze voor altijd in die machine zouden willen zitten. Maar waarom niet? Nozick geeft zelf drie oorzaken:

  1. Het gaat niet om het gevoel van de dingen die we doen, maar het doen van de dingen die het gevoel veroorzaken;
  2. We willen een persoon zijn en niet een onbepaalde klodder.
  3. De realiteit in de Machine is niet echt maar een door (andere) mensen geconstrueerd iets[1].

Nozick lijkt hiermee het bestaan van hedonisme te ontkrachten en geeft misschien ook wel een aanzet voor altruïsme, waar we later in dit boek nog op terugkomen. Merk op dat de drie oorzaken alledrie ook met autonomie van doen hebben.

Het eerste tegenargument heeft te maken met de activiteit: iets doen en iets ervaren. Daar zelf voor kiezen. Geen wonder dat virtual reality nog steeds niet echt voet aan de grond heeft gekregen. Je bent er zelf nog steeds niet echt bij. Je bent gewoon een onbepaalde klodder[^Ik weet zeker dat ik dit niet zelf heb bedacht dus ik moet grondig bronnenonderzoek doen om degene die dit bedacht heeft credit te geven.] in een stoel met een bril op je hoofd. Niet echt. Weinig autonomie.

Over die klodder gesproken, het tweede argument tegen de Ervaringsmachine is de drang om iets wezenlijks te zijn. Stel je eens een magazijn voor vol met Ervaringsmachines. Miljoenen personen zijn aangesloten op hun eigen machine. Allemaal een goed gevoel, maar we zijn allemaal hetzelfde en doen helemaal niets. Onbepaalde klodders dus. Weliswaar zelf gekozen om je aan te sluiten op zo’n apparaat, maar dat was dan vooralsnog ook de laatste eigen keuze. Vanaf nu ben je hetzelfde als iedereen en gebeurt er niets wezenlijks meer in je echte leven.

Over dat echte leven gesproken: tegenargument nummer drie van Nozick gaat over de drang om te leven in een echte wereld. Een Ervaringsmachine is bedacht door mensen en je ervaringen zijn kunstmatig. Ze zijn wel aangenamer dan in de echte wereld, maar niet echt. Het doet denken aan de hoofdpersoon in de film The Matrix, die in een simulatie leeft terwijl zijn lichaamsenergie wordt geoogst door robots en dat lichaam, als onbepaalde klodder, in een bad ligt in een grote fabriek.

Maar andersom dan? Stel dat je morgen wakker wordt in een grote fabriek, net losgekoppeld van een Mehmachine, een tegenovergestelde Ervaringsmachine. Iemand in een wit pak met een klembord onder z’n arm loopt op je af en stelt je de volgende vraag:

Je hele leven is bepaald door deze Mehmachine. Je leven was vrij gemiddeld. Je maakte wel plezierige dingen mee, maar toch ook zeker minder plezierige. Onrecht, oneerlijke behandelingen, ruzies, oorlogen, pijn, verdriet, aandachttrekkers op Instagram en te vroeg instappende mensen in het openbaar vervoer. En het was dus allemaal nep. Maar je hebt nu de keuze. Wil je nu naar de echte wereld waar je constant een plezierig gevoel hebt? Of zullen we je voor de rest van je leven weer vastmaken aan de Mehmachine zodat je door kunt gaan met je leven, dat overigens helemaal nep is?

Wat is daarop je antwoord?


  1. Robert Nozick — Anarchy, State and Utopia
    ↩︎